Chỉ trong một năm, người Việt đã mất hơn 6.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Khi AI ngày càng được sử dụng để tạo deepfake, giả giọng, tự động hóa tấn công và vượt qua các lớp phòng thủ truyền thống, an ninh mạng không còn là vấn đề kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành một “mặt trận” mới.
Sự thay đổi này không chỉ làm gia tăng mức độ nguy hiểm của các cuộc tấn công. Nó còn đặt ra yêu cầu hoàn toàn khác về năng lực phòng thủ trong môi trường số. Trong khi đó, Việt Nam vẫn đang thiếu hụt lực lượng nhân sự có khả năng ứng phó thực tế, vận hành hệ thống, phát hiện và phản ứng trước các kịch bản tấn công ngày càng phức tạp.
Làn sóng tấn công AI gia tăng, Việt Nam đối mặt khoảng trống nhân lực an ninh mạng
AI đang làm thay đổi cục diện an ninh mạng, khi các hình thức tấn công như deepfake hay mã độc tự động ngày càng phổ biến và khó kiểm soát. Không chỉ gia tăng về số lượng, các cuộc tấn công còn có xu hướng tinh vi hơn, nhắm trực tiếp vào hệ thống và dữ liệu quan trọng của tổ chức.
Theo báo cáo từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) đầu năm 2026, hơn 52% cơ quan và doanh nghiệp từng bị tấn công có chủ đích (APT), cho thấy mức độ rủi ro ngày càng gia tăng trong môi trường số.
Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở con người. Anh Phạm Tuấn Cương, chuyên gia an ninh mạng tại Viettel Commerce, nhận định: “Nhiều tổ chức đầu tư hạ tầng hiện đại nhưng lại thiếu đội ngũ đủ năng lực vận hành. Khả năng phòng thủ không theo kịp tốc độ phát triển của các hình thức tấn công mới.”
Khoảng trống này không chỉ nằm ở số lượng nhân sự, mà còn ở năng lực thực chiến: từ dự báo, phòng thủ đến phản ứng trước các kịch bản tấn công ngày càng phức tạp. Đây cũng là thách thức lớn đặt ra cho bài toán đào tạo nguồn nhân lực an ninh mạng tại Việt Nam hiện nay.
Phần Lan – nơi kỹ sư công nghệ được đào tạo trong môi trường an ninh mạng “thực chiến”
Trước áp lực từ thị trường, khi các hệ thống số ngày càng gắn kết, an ninh mạng cần được đào tạo như một năng lực lõi xuyên suốt thay vì kỹ năng bổ trợ. Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận đào tạo nhân lực an ninh mạng tại một số quốc gia có nền tảng công nghệ phát triển, như Phần Lan, đang được xem là những mô hình đáng tham khảo.
Tại Phần Lan, Đại học Khoa học Ứng dụng Metropolia là một trong những đơn vị tiên phong trong cách tiếp cận này. Metropolia hiện là thành viên của Digital Defence Ecosystem – mạng lưới quy tụ các tổ chức công nghệ, viện nghiên cứu và lực lượng quốc phòng, tập trung phát triển các giải pháp bảo vệ trong môi trường số hóa.
Đây là mô hình hiếm tại châu Âu, nơi đào tạo công nghệ thông tin được kết nối trực tiếp với hệ sinh thái quốc phòng và an ninh số quốc gia, tạo ra môi trường học tập sát với thực tiễn vận hành.
Đầu năm 2026, Metropolia phối hợp với Đại học HAMK và Lực lượng Vũ trang Phần Lan triển khai chương trình kết nối giữa nghĩa vụ an ninh mạng và đào tạo đại học. Theo đó, các kỹ năng thực hành trong môi trường quốc phòng được công nhận như một phần của chương trình ICT.
Ông Janne Salonen, Giám đốc khối CNTT & Quản lý công nghiệp tại Metropolia, cho biết:
“Việc công nhận năng lực tích lũy trong môi trường thực tế như một phần của chương trình đại học cho thấy một hệ thống giáo dục linh hoạt, gắn chặt với yêu cầu khắt khe của thị trường lao động.”
Cách tiếp cận này biến môi trường đào tạo trở thành “phòng thí nghiệm thực tế”, nơi sinh viên được chuẩn bị cho các kịch bản an ninh mạng có độ phức tạp cao ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.
Finland Metropolia Vietnam: Đào tạo an ninh mạng theo tư duy hệ thống
Mô hình đào tạo gắn với thực tiễn và hệ sinh thái an ninh quốc gia này hiện cũng đang được từng bước triển khai tại Việt Nam thông qua các chương trình hợp tác quốc tế Finland Metropolia Vietnam giữa Đại học Khoa học Ứng dụng Metropolia (Phần Lan) và Trường Đại học FPT, Tập đoàn FPT.
Thay vì đào tạo kỹ sư CNTT thuần túy, ngành Công nghệ thông tin thông minh tập trung hình thành đội ngũ chuyên gia vận hành hệ thống số an toàn. Tại đây, An ninh mạng không còn là học phần bổ trợ hay chuyên ngành tách biệt, mà trở thành năng lực nền tảng xuyên suốt lộ trình học.
Sinh viên được đào tạo theo logic hệ thống: từ lập trình, cấu trúc dữ liệu đến mạng máy tính, điện toán đám mây và AI, trước khi tiếp cận các kỹ năng chuyên sâu như Ethical Hacking hay Vận hành An ninh mạng thực tiễn. Cách tiếp cận này giúp người học thấu hiểu cơ chế bảo mật từ lớp ứng dụng đến hạ tầng lõi.
“Để bảo vệ hệ thống, sinh viên cần nắm vững cơ chế vận hành của nó. Vì vậy, chương trình tập trung vào tư duy hệ thống và năng lực dự báo rủi ro, thay vì chỉ chú trọng khắc phục sự cố”, TS. Phạm Văn Đại, Trưởng khoa Công nghệ thông tin thông minh Finland Metropolia Vietnam chia sẻ.
Song song với cấu trúc học phần, yếu tố thực hành được đặt làm trung tâm. Sinh viên tham gia các bài toán mô phỏng tấn công – phòng thủ sát với bối cảnh doanh nghiệp, đồng thời có cơ hội tham quan, học tập và thực hành trực tiếp trong hệ sinh thái công nghệ của Tập đoàn FPT.
Sinh viên ngành CNTT thông minh được tham quan và trải nghiệm môi trường làm việc thực tế tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu.
Thông qua việc tham gia các dự án thực tế và làm việc cùng chuyên gia, sinh viên từng bước tiếp cận và giải quyết các bài toán công nghệ tại doanh nghiệp, từ đó hình thành năng lực vận hành trong môi trường thực tiễn. Bên cạnh đó, người học còn được tiếp cận hạ tầng và công nghệ từ mạng lưới đối tác toàn cầu của FPT như Amazon Web Services (AWS Academy), Cisco Networking Academy, mở rộng trải nghiệm trong môi trường công nghệ quốc tế.
Môi trường học tập theo dự án và tư duy liên ngành giúp sinh viên hình thành khả năng phân tích, phản ứng và ra quyết định trong những tình huống phức tạp – yếu tố quan trọng trong lĩnh vực an ninh mạng hiện đại.
Trong kỷ nguyên số, đào tạo nhân lực “thực chiến” không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu để bảo vệ nền kinh tế. Sự kết hợp giữa triết lý giáo dục Phần Lan và nền tảng công nghệ FPT mở ra hướng đi mới: không chỉ cung cấp bằng cấp, mà xây dựng thế hệ chuyên gia đủ năng lực bảo vệ hệ thống trước các mối đe dọa từ AI.
Dù chưa thể giải quyết ngay lập tức tình trạng khan hiếm nhân sự, mô hình này kỳ vọng sẽ thu hẹp khoảng cách giữa giảng đường và thực tế, tạo ra lá chắn vững chắc cho hạ tầng dữ liệu quốc gia.
