Trong một thế giới nơi trí tuệ nhân tạo có thể xử lý khối lượng tri thức khổng lồ chỉ trong vài giây, giá trị của giáo dục không còn nằm ở việc “biết bao nhiêu”, mà ở khả năng tư duy, sáng tạo và thích ứng. Sự chuyển dịch từ đào tạo kiến thức sang phát triển năng lực đang trở thành xu hướng toàn cầu, đặt ra yêu cầu tái định nghĩa vai trò của nhà trường trong kỷ nguyên số.
Cuộc tái cấu trúc giá trị lao động trong kỷ nguyên AI
Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, vấn đề không còn là máy móc có thay thế con người hay không, mà là con người cần sở hữu năng lực gì để tạo giá trị khi làm việc cùng công nghệ
Báo cáo Agents, Robots, and Us: Skill Partnerships in the Age of AI của McKinsey Global Institutel: khoảng 70% kỹ năng hiện nay có thể được ứng dụng trong cả những công việc có nguy cơ tự động hóa và những vai trò vẫn giữ tính cốt lõi của con người. Điều đó cho thấy giá trị lao động không mất đi, mà đang được tái cấu trúc xoay quanh các năng lực có thể bổ trợ và khai thác AI hiệu quả.
Đáng chú ý, McKinsey ghi nhận nhu cầu về “AI fluency”- khả năng hiểu, sử dụng và quản trị công cụ AI – đã tăng mạnh trong dữ liệu tuyển dụng những năm gần đây, phản ánh xu hướng doanh nghiệp ưu tiên những nhân sự biết hợp tác với công nghệ thay vì chỉ vận hành quy trình sẵn có.
Xu hướng này không chỉ diễn ra ở các nền kinh tế phát triển. Tại Việt Nam, Chủ tịch FPT Trương Gia Bình cho rằng Việt Nam cần xây dựng lớp “nhân lực chiến lược” không chỉ giỏi chuyên môn, mà đủ năng lực triển khai công nghệ và thích ứng nhanh trước biến động toàn cầu. Tương tự, chiến lược “Make in Vietnam” của Viettel đặt trọng tâm vào năng lực nghiên cứu cho thấy yêu cầu làm chủ công nghệ lõi thay vì chỉ sử dụng giải pháp có sẵn.
Những tín hiệu này cho thấy giáo dục đại học không thể chỉ truyền đạt tri thức, mà cần chuyển trọng tâm sang phát triển năng lực thực tiễn – từ tư duy phân tích, hợp tác liên ngành đến khả năng khai thác AI như một công cụ tạo giá trị.
Đại học ứng dụng và cách Phần Lan rút ngắn khoảng cách giảng đường – doanh nghiệp
Phần Lan thường được nhắc đến như một trong những quốc gia tiên phong trong định hướng giáo dục lấy người học làm trung tâm. Điểm cốt lõi không nằm ở việc giảm áp lực thi cử, mà ở cách tổ chức hệ thống đào tạo hướng tới năng lực tự học và tự chủ nghề nghiệp.
Trong cấu trúc giáo dục đại học của nước này, khối Đại học Khoa học Ứng dụng đóng vai trò đặc biệt. Mô hình này thiết kế chương trình đào tạo gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp, yêu cầu sinh viên tham gia các dự án thực tế ngay từ năm đầu. Quá trình học tập vì thế trở thành quá trình giải quyết vấn đề.
Theo TS. Vesa Ollikainen, Trưởng ngành Công nghệ Phần mềm tại Đại học Metropolia (Phần Lan), cho biết:“Trong khi đào tạo nghề tập trung vào kỹ năng vận hành theo quy trình, các trường đại học khoa học ứng dụng chú trọng chuyên môn sâu và khả năng giải quyết các bài toán phức tạp – những năng lực cốt lõi cho các vai trò chuyên gia và quản lý trình độ cao.”
Một trong những cơ sở đào tạo tiêu biểu của hệ thống này là Đại học Khoa học Ứng dụng Metropolia – trường đại học ứng dụng lớn nhất Phần Lan. Triết lý của trường tập trung vào đổi mới sáng tạo, hợp tác doanh nghiệp và môi trường học tập quốc tế hóa.
Ở mô hình này, giảng viên đóng vai trò hướng dẫn thay vì chỉ truyền đạt lý thuyết. Sinh viên làm việc theo nhóm, xây dựng sản phẩm, phản biện lẫn nhau và học thông qua trải nghiệm thực tiễn. Lớp học vì thế được ví như một “không gian thử nghiệm” cho năng lực chuyên môn và kỹ năng mềm. Cách tiếp cận này cho thấy năng lực không được hình thành qua ghi nhớ, mà qua trải nghiệm giải quyết vấn đề trong môi trường gần với thực tế thị trường.
Đào tạo công nghệ theo chuẩn quốc tế ngay tại Việt Nam
Cùng với nhu cầu nhân lực công nghệ ngày càng cao, việc tiếp cận mô hình đào tạo quốc tế ngay trong nước đang trở thành lựa chọn của nhiều gia đình. Thay vì phải ra nước ngoài từ sớm, sinh viên có thể theo học chương trình quốc tế với chi phí hợp lý hơn nhưng vẫn giữ được chuẩn đầu ra toàn cầu.
Chương trình Finland Metropolia Vietnam được triển khai thông qua hợp tác giữa Đại học Khoa học Ứng dụng Metropolia và Trường Đại học FPT, Tập đoàn FPT. Mô hình đào tạo tập trung vào các ngành học CNTT thông minh và Logistic & Kinh doanh quốc tế , với phương pháp học qua dự án và môi trường hoàn toàn bằng tiếng Anh.
Theo TS. Hoàng Việt Hà, Giám đốc chương trình “Đào tạo cần được đặt trong hệ sinh thái đổi mới, nơi tri thức được chuyển hóa thành năng lực tạo ra giá trị thị trường. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà còn tham gia dự án cùng doanh nghiệp, thực tập trong môi trường công nghệ thực tế”.
Ngoài chuyên môn, chương trình tích hợp định hướng phát triển “công dân toàn cầu”, chú trọng kỹ năng phản biện, làm việc nhóm và giao tiếp liên văn hóa. Sinh viên có thể lựa chọn học toàn bộ chương trình tại Việt Nam hoặc chuyển tiếp sang Phần Lan.
Trong bối cảnh giáo dục đại học đang tìm kiếm lời giải cho bài toán chất lượng và tính ứng dụng, những mô hình đào tạo gắn với thị trường lao động và chuẩn quốc tế được xem là một hướng đi đáng chú ý. Thay vì chỉ trang bị bằng cấp, mục tiêu sau cùng là giúp người học sở hữu năng lực thích ứng dài hạn -yếu tố được xem là “tài sản” quan trọng nhất trong kỷ nguyên số.
